Khi cha mẹ mất không để lại di chúc, thửa ruộng đứng tên cha mẹ được chia theo pháp luật cho những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất: vợ hoặc chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người đã mất, theo Bộ luật Dân sự 2015. Những người cùng hàng được hưởng phần bằng nhau. Để thửa ruộng sang tên người thừa kế, gia đình cần làm văn bản khai nhận di sản hoặc văn bản thoả thuận phân chia di sản tại tổ chức hành nghề công chứng, rồi đăng ký biến động.
Nghe đơn giản, nhưng với ruộng ở quê thường có những lớp làm rối: cha và mẹ mất ở hai thời điểm cách nhau nhiều năm, có người con mất trước cha mẹ, có người đi làm ăn xa không về được, thửa ruộng đứng tên hộ chứ không đứng tên riêng cha mẹ. Bài này đi qua từng lớp để gia đình bạn chuẩn bị đúng hồ sơ ngay từ lần đầu.
Mỗi người mất là một lần mở thừa kế
Điểm hay bị bỏ qua nhất là thời điểm mở thừa kế. Theo Bộ luật Dân sự 2015, thời điểm mở thừa kế là lúc người có tài sản chết. Nếu cha mất trước, mẹ mất sau nhiều năm, thì có hai lần mở thừa kế riêng biệt. Lần thứ nhất, phần của cha trong khối tài sản chung vợ chồng được chia cho những người thừa kế của cha tại thời điểm đó, trong đó có cả mẹ. Lần thứ hai, khi mẹ mất, di sản của mẹ gồm phần riêng của mẹ cộng với phần mẹ đã được thừa kế từ cha, chia cho những người thừa kế của mẹ.
Vì sao điều này quan trọng? Vì danh sách người thừa kế ở hai lần có thể khác nhau. Một người con mất sau cha nhưng trước mẹ vẫn được hưởng phần từ cha, và phần đó lại thành di sản của chính người con ấy, chia cho vợ con họ. Đến lần mẹ mất, người con đó không còn, nhưng các cháu có thể hưởng thế vị. Nếu gộp hai lần làm một, văn bản khai nhận dễ thiếu người hoặc sai phần.
Ngoài ra, ruộng là tài sản chung vợ chồng hay tài sản riêng cũng phải xác định. Ruộng do cha mẹ cùng được giao, cùng nhận chuyển nhượng trong thời kỳ hôn nhân thường là tài sản chung. Ruộng một người được thừa kế riêng, được tặng cho riêng là tài sản riêng của người đó. Công chứng viên sẽ hỏi kỹ nguồn gốc này.
Ai được hưởng: ba hàng thừa kế theo Bộ luật Dân sự 2015
Người ở hàng sau chỉ được hưởng khi không còn ai ở hàng trước, do đã chết, không có quyền hưởng, bị truất quyền hoặc từ chối nhận.
| Hàng | Gồm những ai | Ghi chú với ruộng ở quê |
|---|---|---|
| Thứ nhất | Vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết | Con đã đi làm ăn xa, con gái đã lấy chồng vẫn là người thừa kế như mọi người con khác |
| Thứ hai | Ông bà nội ngoại, anh chị em ruột, cháu ruột mà người chết là ông bà | Hiếm khi tới hàng này với ruộng của cha mẹ còn con cái |
| Thứ ba | Cụ nội ngoại, bác chú cậu cô dì ruột, cháu ruột mà người chết là bác chú cậu cô dì, chắt ruột | Thường gặp với người mất không có vợ con |
Thừa kế thế vị: nếu con của người để lại di sản chết trước hoặc cùng thời điểm với người để lại di sản, thì cháu được hưởng phần mà cha hoặc mẹ của cháu lẽ ra được hưởng nếu còn sống. Đây là lý do văn bản khai nhận ruộng nhiều khi có cả tên các cháu.
Chuẩn bị hồ sơ trước khi đến tổ chức hành nghề công chứng
Danh mục cụ thể do công chứng viên yêu cầu theo Luật Công chứng 2024; những giấy tờ thường gặp gồm:
- Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất của thửa ruộng, bản gốc.
- Giấy chứng tử của từng người đã mất có liên quan: cha, mẹ, người con mất trước.
- Giấy tờ chứng minh quan hệ: giấy khai sinh của các con, giấy chứng nhận kết hôn của cha mẹ, giấy tờ về con nuôi nếu có.
- Giấy tờ nhân thân của tất cả người thừa kế; nhiều nơi khai thác dữ liệu dân cư điện tử.
- Giấy uỷ quyền của người thừa kế không có mặt, đúng hình thức theo quy định.
- Giấy tờ về nguồn gốc ruộng nếu cần xác định tài sản chung hay riêng, đứng tên hộ hay cá nhân.
Thiếu giấy khai sinh của một người con, thiếu giấy chứng tử của ông bà là chuyện thường gặp ở nông thôn. UBND cấp xã có thể hướng dẫn trích lục hoặc đăng ký lại hộ tịch. Làm việc này trước, đừng để đến hôm hẹn công chứng mới biết.
Trình tự khai nhận thừa kế ruộng thường gặp
Trình tự dưới đây là khung chung, chi tiết có thể khác theo tổ chức hành nghề công chứng và theo tỉnh.
- Cả nhà thống nhất danh sách người thừa kế và cách chia: chia đều theo luật, hay thoả thuận một người nhận ruộng và trả giá trị cho người khác.
- Nộp hồ sơ yêu cầu công chứng văn bản khai nhận di sản (khi chỉ có một người thừa kế hoặc mọi người đồng ý không chia) hoặc văn bản thoả thuận phân chia di sản.
- Tổ chức hành nghề công chứng thực hiện niêm yết việc thụ lý công chứng văn bản thừa kế tại UBND cấp xã theo quy định, để ai có ý kiến thì nêu ra.
- Hết thời gian niêm yết mà không có khiếu nại, các người thừa kế đến ký văn bản.
- Nộp hồ sơ đăng ký biến động tại bộ phận một cửa hoặc văn phòng đăng ký đất đai, kèm tờ khai thuế, lệ phí và giấy tờ chứng minh miễn nếu có.
- Nhận giấy chứng nhận đứng tên người nhận thừa kế.
Nhận thừa kế giữa cha mẹ và con thường thuộc diện được miễn thuế thu nhập cá nhân và lệ phí trước bạ theo quy định hiện hành; giấy tờ chứng minh quan hệ là thứ cần có. Phần thuế phí có ở danh mục riêng của trang.
Chia ruộng thế nào cho hợp với thực tế canh tác
Chia đều diện tích không phải lúc nào cũng làm được. Thửa nhỏ chia cho năm người con có thể không đủ diện tích tối thiểu tách thửa theo quy định của tỉnh. Khi đó gia đình thường giữ chung hoặc để một người nhận đất và trả giá trị cho những người còn lại.
Người đang canh tác thường được ưu tiên nhận đất. Không có luật nào bắt buộc, nhưng đó là cách giữ ruộng còn được làm. Người con ở thành phố nhận phần giá trị bằng tiền, ghi rõ số tiền và thời hạn trả trong văn bản thoả thuận.
Đất lúa và người không làm nông. Theo cách hiểu phổ biến của Luật Đất đai 2024, thừa kế không bị câu cấm như nhận chuyển nhượng, tặng cho đất trồng lúa. Nhưng khi người thừa kế muốn bán lại, người mua phải đủ điều kiện. Hãy hỏi công chứng viên trước khi chọn ai đứng tên.
Giữ chung thì ghi rõ ai quản lý. Nếu cả nhà quyết định để chung, ghi tên đủ người thừa kế trên giấy chứng nhận và lập thoả thuận ai canh tác, hoa lợi chia ra sao, ai giữ giấy tờ.
Ruộng đang cho thuê, đang thế chấp khi người đứng tên mất
Không ít thửa ruộng ở thời điểm người đứng tên qua đời đang được cho người khác thuê canh tác, hoặc đang thế chấp ở ngân hàng để vay vốn sản xuất. Hai tình huống này không ngăn việc thừa kế, nhưng làm thứ tự công việc khác đi.
Với ruộng đang cho thuê, hợp đồng thuê không tự chấm dứt khi bên cho thuê mất. Những người thừa kế kế thừa vị trí bên cho thuê cho đến hết thời hạn, trừ khi các bên thoả thuận chấm dứt sớm. Tiền thuê nhận được sau ngày mở thừa kế là hoa lợi của di sản, nên ghi rõ trong văn bản phân chia ai nhận khoản này. Người thuê cũng cần được báo về những người thừa kế để biết trả tiền cho ai.
Với ruộng đang thế chấp, khoản vay là nghĩa vụ tài sản do người chết để lại. Theo Bộ luật Dân sự 2015, những người hưởng thừa kế có trách nhiệm thực hiện nghĩa vụ tài sản trong phạm vi di sản. Gia đình nên làm việc với ngân hàng sớm: trả nợ để giải chấp rồi mới khai nhận, hoặc khai nhận và tiếp tục khoản vay theo thoả thuận với ngân hàng. Ngân hàng có quyền của bên nhận thế chấp, nên văn bản phân chia di sản không thể làm như khoản vay không tồn tại.
Khi có người không đồng ý hoặc không liên lạc được
Văn bản thoả thuận phân chia di sản cần sự đồng ý của tất cả người thừa kế. Nếu một người không đồng ý cách chia, hoặc không liên lạc được dù đã tìm, gia đình không thể tự loại người đó ra. Bỏ sót người thừa kế là lý do phổ biến khiến văn bản thừa kế bị yêu cầu huỷ sau này, kéo theo cả giao dịch mua bán tiếp theo.
Hướng xử lý thường gặp là hoà giải trong gia đình, trong họ, rồi hoà giải ở UBND cấp xã. Nếu vẫn không được, những người còn lại có thể khởi kiện yêu cầu chia di sản tại toà án. Với người mất tích lâu năm, pháp luật có thủ tục yêu cầu toà tuyên bố mất tích hoặc tuyên bố chết; đây là thủ tục riêng, cần luật sư hướng dẫn.
Thời hiệu chia di sản là bất động sản cũng là điểm phải nhớ, vì để lâu có hệ quả pháp lý riêng; chuyện này có bài riêng. Quy định về công chứng văn bản thừa kế, niêm yết và đăng ký có thể thay đổi; hãy hỏi công chứng viên và văn phòng đăng ký đất đai trước khi làm. Khi cần người địa phương hỗ trợ, gia đình có thể để lại nhu cầu cho Ruộng Đất để được nối với văn phòng công chứng hoặc người môi giới đất ở địa phương.
Câu hỏi thường gặp
Con gái đã đi lấy chồng có được chia ruộng của cha mẹ không?
Có. Theo Bộ luật Dân sự 2015, con đẻ thuộc hàng thừa kế thứ nhất, không phân biệt con trai, con gái, đã lập gia đình hay chưa. Nếu người con gái muốn nhường phần cho anh em, cần làm văn bản đúng hình thức.
Ruộng đứng tên hộ gia đình thì khai nhận thừa kế thế nào?
Trước hết phải tách phần của người đã mất ra khỏi khối quyền chung của hộ, vì chỉ phần đó là di sản. Phần của các thành viên còn sống vẫn là của họ. Công chứng viên sẽ hướng dẫn cách thể hiện trong văn bản.
Một người thừa kế ở nước ngoài thì có phải về ký không?
Không nhất thiết. Người đó có thể uỷ quyền hoặc lập văn bản tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài hoặc theo thủ tục hợp pháp hoá được chấp nhận. Hỏi công chứng viên về hình thức giấy tờ trước khi người đó làm.
Khai nhận thừa kế có cần tất cả mọi người cùng có mặt một ngày không?
Không bắt buộc cùng một ngày; tuỳ cách tổ chức của nơi công chứng, mỗi người có thể ký vào thời điểm khác nhau hoặc uỷ quyền. Cách sắp xếp nên hỏi trước để đỡ đi lại.
Có thể chia ruộng cho một người và người khác nhận tiền không?
Có, đây là cách phổ biến. Văn bản thoả thuận phân chia di sản ghi rõ người nhận đất và nghĩa vụ trả giá trị cho từng người khác, số tiền, thời hạn. Nên trả qua ngân hàng để có chứng từ.