Người thừa kế ruộng đang ở nước ngoài có được đứng tên hay không phụ thuộc chủ yếu vào quốc tịch: theo cách hiểu phổ biến của Luật Đất đai 2024, công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài có quyền như cá nhân trong nước, còn người gốc Việt Nam không còn quốc tịch Việt Nam và người nước ngoài không thuộc đối tượng được đứng tên đất nông nghiệp. Với nhóm sau, pháp luật vẫn bảo vệ quyền hưởng di sản bằng cách cho họ chuyển nhượng hoặc tặng cho phần thừa kế cho người đủ điều kiện, hoặc nhận giá trị bằng tiền.
Nhiều gia đình ở quê có con cháu sang Mỹ, Úc, châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc từ lâu; người thì còn quốc tịch Việt Nam, người đã nhập quốc tịch nước sở tại. Khi cha mẹ ở quê mất, thửa ruộng phải chia, câu hỏi đầu tiên là phần của người ở xa sẽ đi đâu. Bài này giải thích nguyên lý và các lựa chọn; quy định chi tiết có thể thay đổi, nên hỏi công chứng viên và văn phòng đăng ký đất đai trước khi làm.
Ba nhóm người thừa kế ở nước ngoài
Việc xác định đúng nhóm là bước đầu tiên, vì mỗi nhóm có đường đi khác nhau.
| Nhóm | Đứng tên ruộng được không | Hướng thường gặp |
|---|---|---|
| Công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài, còn quốc tịch Việt Nam | Theo cách hiểu phổ biến của Luật Đất đai 2024, có quyền như cá nhân trong nước | Nhận thừa kế, đứng tên; với đất lúa, các giao dịch sau vẫn theo điều kiện chung |
| Người gốc Việt Nam định cư ở nước ngoài, không còn quốc tịch Việt Nam | Không thuộc đối tượng đứng tên đất nông nghiệp | Chuyển nhượng, tặng cho phần thừa kế cho người đủ điều kiện, hoặc nhận giá trị |
| Người nước ngoài, như con dâu, con rể, cháu mang quốc tịch nước ngoài là người thừa kế theo di chúc | Không thuộc đối tượng đứng tên đất nông nghiệp | Như nhóm trên |
Giấy tờ chứng minh quốc tịch là thứ phải chuẩn bị đầu tiên: hộ chiếu Việt Nam còn giá trị, giấy xác nhận có quốc tịch Việt Nam, hoặc giấy tờ cho thấy đã thôi quốc tịch. Có người nghĩ mình vẫn còn quốc tịch Việt Nam vì chưa làm thủ tục thôi, nhưng giấy tờ thì đã cũ; hãy hỏi cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại để xác nhận tình trạng.
Không được đứng tên không có nghĩa là mất phần
Quyền thừa kế là quyền dân sự, được Bộ luật Dân sự 2015 bảo vệ không phân biệt quốc tịch. Người không thuộc đối tượng đứng tên đất nông nghiệp vẫn là người thừa kế, vẫn có tên trong văn bản khai nhận hoặc thoả thuận phân chia di sản, vẫn có phần. Cái khác chỉ là họ không thể trở thành người sử dụng đất được ghi trên giấy chứng nhận với thửa ruộng đó.
Luật Đất đai qua các thời kỳ đều có hướng xử lý cho tình huống này. Theo hướng chung, người nhận thừa kế không thuộc đối tượng được nhận quyền sử dụng đất thì được chuyển nhượng hoặc tặng cho phần quyền sử dụng đất thừa kế cho người đủ điều kiện. Trong thời gian chưa chuyển, việc ghi nhận phần thừa kế vào hồ sơ địa chính có thể được thực hiện theo đề nghị của người thừa kế hoặc người đại diện, theo hướng dẫn của cơ quan đăng ký. Cách làm cụ thể theo Luật Đất đai 2024 và văn bản hướng dẫn cần được hỏi lại cơ quan đăng ký đất đai.
Hướng thứ ba, thường đơn giản nhất, là thoả thuận trong văn bản phân chia di sản: người ở trong nước nhận đất và trả cho người ở nước ngoài phần giá trị tương ứng. Phần giá trị đó là tiền, có thể chuyển ra nước ngoài theo quy định về ngoại hối.
So sánh ba lựa chọn cho phần của người không được đứng tên
Nhận giá trị bằng tiền trong thoả thuận phân chia. Gọn nhất về thủ tục đất: chỉ những người trong nước có tên trên sổ. Khó nhất là thống nhất giá trị và có tiền để trả. Nên dựa vào giá do một đơn vị thẩm định độc lập đưa ra nếu gia đình không tự thống nhất được.
Tặng cho phần thừa kế cho người thân đủ điều kiện. Phù hợp khi người ở nước ngoài không cần tiền, muốn để ruộng cho anh chị em ở quê tiếp tục làm. Với đất lúa, người nhận phải là người trực tiếp sản xuất nông nghiệp.
Chuyển nhượng phần thừa kế cho người ngoài. Phù hợp khi cả nhà đồng ý bán. Người mua phải đủ điều kiện; với phần chưa tách thửa, thủ tục phức tạp hơn bán cả thửa.
Giữ nguyên, chờ. Không phải lựa chọn tốt về lâu dài: hồ sơ treo, người ở trong nước khó giao dịch, thế hệ sau lại thêm người thừa kế. Nhưng đôi khi cần thời gian để gia đình thống nhất.
Người ở nước ngoài làm giấy tờ thế nào
Người thừa kế ở nước ngoài thường không về được nhiều lần. Trình tự hay gặp:
- Xác nhận tình trạng quốc tịch và chuẩn bị giấy tờ nhân thân, giấy tờ chứng minh quan hệ với người đã mất.
- Hỏi tổ chức hành nghề công chứng ở Việt Nam sẽ làm hồ sơ: họ cần văn bản gì từ người ở nước ngoài, hình thức nào được chấp nhận.
- Lập văn bản tại cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại, hoặc lập theo pháp luật nước sở tại rồi làm thủ tục hợp pháp hoá lãnh sự nếu được yêu cầu; văn bản bằng tiếng nước ngoài phải dịch và chứng thực bản dịch.
- Nội dung thường là: giấy uỷ quyền cho người ở Việt Nam tham gia khai nhận, ký văn bản phân chia; hoặc văn bản từ chối nhận di sản; hoặc văn bản đồng ý nhận giá trị.
- Gửi bản gốc về Việt Nam theo đường an toàn, giữ bản chụp.
- Người được uỷ quyền tham gia khai nhận, ký văn bản, nhận tiền thay nếu được uỷ quyền nhận.
Phạm vi uỷ quyền phải vừa đủ. Một giấy uỷ quyền "toàn quyền định đoạt" cho người ở quê có thể khiến phần của người ở nước ngoài bị bán mà họ không hay biết.
Những tình huống dễ gây hiểu lầm trong gia đình
Khoảng cách địa lý làm nhiều chuyện nhỏ thành lớn. Mấy tình huống hay gặp:
- Người ở quê nghĩ người ở nước ngoài "không có quyền". Sai: họ vẫn là người thừa kế, chỉ không đứng tên được đất nông nghiệp nếu không còn quốc tịch Việt Nam.
- Người ở nước ngoài nghĩ phần của mình phải là đất. Không nhất thiết: nhận giá trị là cách được luật cho phép và thường thuận hơn.
- Không ai báo cho người ở xa khi làm thủ tục. Bỏ sót người thừa kế là lý do để văn bản bị yêu cầu huỷ sau này.
- Định giá theo giá bảng giá đất của tỉnh. Bảng giá phục vụ tính thuế phí, thường khác giá giao dịch; nếu dùng để tính phần giá trị, cả nhà nên hiểu rõ và đồng ý.
- Chuyển tiền ra nước ngoài không có chứng từ. Nên chuyển qua ngân hàng, theo quy định về ngoại hối, kèm văn bản phân chia di sản làm căn cứ.
Ví dụ giả định: cô Lan đã nhập quốc tịch Úc, là một trong ba người con thừa kế ruộng của cha mẹ ở Quảng Ngãi. Cô uỷ quyền cho em trai tham gia khai nhận; văn bản thoả thuận ghi em trai nhận đất và trả cho cô phần giá trị theo kết quả thẩm định, chia làm hai đợt. Cả nhà giữ được ruộng, cô nhận được phần của mình, không ai phải đứng tên giùm ai.
Khi người thừa kế ở nước ngoài cũng đã qua đời
Với những gia đình có người ra nước ngoài từ mấy chục năm trước, chuyện thường gặp là đến lúc làm thủ tục cho ruộng của ông bà thì người con ở nước ngoài cũng đã mất. Phần mà người đó được hưởng từ ông bà không biến mất; nó đi vào di sản của chính người đó, chia cho vợ hoặc chồng và các con của họ ở nước ngoài, nhiều người không còn quốc tịch Việt Nam và không nói tiếng Việt.
Khi đó gia đình ở quê cần giấy chứng tử của người ở nước ngoài, giấy tờ xác định những người thừa kế của họ theo pháp luật nơi họ sống hoặc theo di chúc của họ, tất cả phải được hợp pháp hoá và dịch theo yêu cầu. Thời gian chuẩn bị có thể tính bằng tháng. Việc xác định người thừa kế của một người chết ở nước ngoài có thể liên quan đến pháp luật nước ngoài, nên cần luật sư có kinh nghiệm về thừa kế có yếu tố nước ngoài.
Cách đỡ rối là làm thủ tục sớm, khi người con ở nước ngoài còn sống và có thể tự lập giấy tờ, tự quyết định nhận đất, nhận giá trị hay tặng cho anh chị em. Mỗi năm chậm trễ là thêm một khả năng thế hệ sau phải gỡ một nút khó hơn.
Hỏi ai trước khi làm
Ba nơi nên hỏi theo thứ tự: tổ chức hành nghề công chứng nơi sẽ làm văn bản thừa kế, để biết họ chấp nhận giấy tờ nước ngoài theo hình thức nào; văn phòng đăng ký đất đai nơi có thửa ruộng, để biết cách ghi nhận phần của người không được đứng tên; và cơ quan đại diện Việt Nam ở nước sở tại, để làm giấy tờ cho đúng.
Nếu gia đình có tranh chấp về phần của người ở nước ngoài, hoặc người ở nước ngoài nghi ngờ người ở quê làm thủ tục không minh bạch, nên nhờ luật sư ở Việt Nam. Người ở nước ngoài có thể kiểm tra tư cách luật sư trước khi thuê, không giao toàn bộ giấy tờ gốc cho người chưa rõ danh tính.
Quy định về quyền sử dụng đất của người Việt Nam định cư ở nước ngoài và người gốc Việt Nam đã được Luật Đất đai 2024 thay đổi so với luật cũ, và văn bản hướng dẫn có thể còn được sửa. Đừng dựa vào kinh nghiệm của người quen làm thủ tục từ nhiều năm trước.
Câu hỏi thường gặp
Việt kiều còn quốc tịch Việt Nam có đứng tên đất ruộng được không?
Theo cách hiểu phổ biến của Luật Đất đai 2024, công dân Việt Nam định cư ở nước ngoài có quyền như cá nhân trong nước. Với đất lúa, các giao dịch nhận chuyển nhượng, tặng cho vẫn theo điều kiện trực tiếp sản xuất nông nghiệp. Hỏi công chứng viên để chắc giấy tờ chứng minh quốc tịch được chấp nhận.
Người không còn quốc tịch Việt Nam có được nhận tiền bán phần ruộng thừa kế không?
Được. Quyền hưởng di sản không mất; họ có thể chuyển nhượng phần thừa kế cho người đủ điều kiện hoặc nhận giá trị trong thoả thuận phân chia, và nhận tiền theo quy định về ngoại hối.
Có thời hạn bắt buộc phải chuyển nhượng phần thừa kế không?
Văn bản hướng dẫn có thể có quy định về việc này và cách ghi nhận trong thời gian chờ. Hãy hỏi văn phòng đăng ký đất đai về quy định hiện hành, thay vì để hồ sơ treo không rõ ràng.
Người ở nước ngoài có thể từ chối nhận ruộng để anh chị em ở quê nhận không?
Có thể lập văn bản từ chối nhận di sản trước thời điểm phân chia. Lưu ý phần bị từ chối được chia cho những người thừa kế khác theo luật, không tự chuyển cho một người được chọn. Muốn để cho một người cụ thể, nên dùng văn bản thoả thuận phân chia.
Giấy uỷ quyền lập ở nước ngoài có dùng được ngay ở Việt Nam không?
Thường phải là văn bản lập tại cơ quan đại diện Việt Nam, hoặc đã hợp pháp hoá lãnh sự và dịch, chứng thực bản dịch, trừ trường hợp được miễn theo điều ước. Hỏi tổ chức hành nghề công chứng sẽ làm hồ sơ trước khi người ở nước ngoài lập giấy.