Khi dồn điền đổi thửa, phần đất để mở đường nội đồng và làm kênh tưới tiêu thường được lấy từ ba nguồn: đất bờ, đường, mương cũ được san lại; quỹ đất công của xã nếu có; và phần các hộ cùng góp theo một tỷ lệ thống nhất trong phương án. Cách chia ba nguồn này quyết định mỗi nhà phải bớt bao nhiêu ruộng, nên đây là chỗ hay sinh tranh cãi nhất.
Bài này giải thích nguyên lý tính phần góp, chỗ người có ruộng nên hỏi, và chuyện ai lo giữ gìn đường mương sau khi làm xong. Không có con số chung cho cả nước: tỷ lệ góp do từng khu đồng tự bàn và ghi trong phương án.
Vì sao cần lấy đất làm đường và kênh
Ruộng chia theo khẩu ngày trước thường chỉ có bờ nhỏ để đi bộ, mương đất hẹp, nhiều thửa không có lối riêng mà phải đi qua ruộng nhà khác. Khi dồn thành thửa lớn, muốn máy làm đất, máy gặt, xe chở lúa vào tận nơi thì phải có đường đủ rộng; muốn mỗi thửa tự lấy nước, tự tháo nước thì phải có kênh tưới và kênh tiêu riêng chạy dọc các khu.
Không có đường và kênh, dồn điền chỉ còn là đổi chỗ, lợi ích giảm đi một nửa. Vì vậy hầu hết phương án đều kèm thiết kế mạng lưới đường và kênh nội đồng, thường chia thành đường trục chính chạy qua khu và đường nhánh dẫn vào từng dãy thửa, kênh cấp nước và kênh tiêu nước đi song song.
Diện tích cho mạng lưới đó không tự nhiên mà có. Nếu bờ, mương cũ đủ rộng và nằm đúng chỗ, có thể tận dụng gần hết. Nhưng thường thì bờ cũ ngoằn ngoèo, mương cũ nằm sai hướng, nên phải lấy thêm đất canh tác. Phần thêm đó, chia cho ai chịu và chịu bao nhiêu, là câu hỏi trung tâm của bài này.
Ba nguồn đất cho công trình nội đồng
Đất bờ, đường, mương cũ. Khi san lại khu đồng, toàn bộ bờ thửa cũ, lối đi cũ, mương cũ được gom lại. Phần này thường đủ cho một phần đáng kể mạng lưới mới, có nơi còn dư. Hỏi tổ công tác xem đã tính phần đất cũ này chưa và tính ra sao, vì nó là nguồn đầu tiên trước khi phải lấy ruộng của các hộ.
Quỹ đất công của xã. Một số xã còn quỹ đất nông nghiệp dùng vào mục đích công ích, hoặc các thửa nhỏ do xã quản lý xen trong khu. Phương án có thể dùng phần này để mở đường, giảm phần các hộ phải góp. Việc dùng quỹ đất công phải được nêu rõ, không phải tự ý.
Phần các hộ cùng góp. Phần còn thiếu được chia cho các hộ có ruộng trong khu. Cách phổ biến là tính theo tỷ lệ diện tích: hộ có nhiều ruộng góp nhiều, hộ ít ruộng góp ít. Có nơi tính theo mức hưởng lợi: thửa giáp đường trục góp nhiều hơn thửa nằm sâu bên trong.
Phần dôi dư nếu có. Sau khi cộng ba nguồn, nếu thừa ra một ít diện tích, phương án cần ghi rõ dùng vào việc gì: trả lại cho các hộ theo tỷ lệ, giữ làm quỹ đất công, hay làm điểm tập kết vật tư, sân phơi chung. Phần dôi dư không được để trống không ghi.
Hai cách chia phần góp và chỗ mạnh, chỗ yếu
Trong thực tế, các khu đồng thường chọn một trong hai cách dưới đây hoặc kết hợp cả hai. Ví dụ trong bảng là ví dụ giả định.
| Cách chia | Cách làm | Chỗ mạnh | Chỗ yếu |
|---|---|---|---|
| Đều theo diện tích | Mỗi hộ bớt một tỷ lệ như nhau trên tổng diện tích ruộng của mình trong khu | Đơn giản, dễ hiểu, dễ kiểm tra | Hộ có thửa nằm sâu, ít hưởng lợi từ đường vẫn góp ngang hộ giáp đường |
| Theo mức hưởng lợi | Thửa giáp đường trục, giáp kênh chính góp tỷ lệ cao hơn thửa nằm trong | Phản ánh đúng ai được lợi nhiều | Khó tính, dễ cãi nhau về việc thửa nào được coi là hưởng lợi nhiều |
| Kết hợp | Mọi hộ góp một phần đều, thửa giáp đường góp thêm | Cân bằng giữa đơn giản và công bằng | Cần giải thích kỹ ở cuộc họp |
Dù chọn cách nào, tỷ lệ cuối cùng phải được ghi thành con số cụ thể trong phương án đã thông qua, áp dụng cho mọi hộ theo cùng một quy tắc. Hộ nào được ngoại lệ thì lý do phải được công khai.
Đất góp làm đường có được đền bù không
Đây là câu hỏi hay gặp nhất. Về nguyên lý, phần đất các hộ góp để làm đường, mương nội đồng trong dồn điền đổi thửa là phần đóng góp tự nguyện theo phương án đã được đồng thuận, phục vụ chính quyền lợi canh tác của các hộ trong khu. Nó khác với việc Nhà nước thu hồi đất để làm công trình, vốn có trình tự bồi thường, hỗ trợ riêng theo Luật Đất đai 2024.
Vì vậy, phần lớn phương án không có khoản đền bù bằng tiền cho phần đất góp. Đổi lại, các hộ được hưởng đường đi, kênh tưới, ruộng liền khoảnh. Một số nơi có chính sách hỗ trợ kinh phí làm đường, làm kênh từ ngân sách hoặc từ chương trình xây dựng nông thôn mới; khoản hỗ trợ đó dùng cho công trình chứ không trả cho từng hộ.
Nếu tuyến đường nội đồng do một dự án lớn hơn của Nhà nước làm, ví dụ giả định một tuyến đường liên xã đi xuyên qua khu đồng, thì đó có thể là chuyện thu hồi đất, không còn là dồn điền. Khi ấy bạn cần hỏi rõ hình thức và đọc các bài về thu hồi, bồi thường. Đừng để hai chuyện lẫn vào nhau.
Những câu nên hỏi khi xem bản thiết kế đường, kênh
Bản thiết kế thường là một sơ đồ lớn treo ở nhà văn hoá thôn. Khi đứng trước sơ đồ đó, bạn có thể hỏi tổ công tác những câu sau:
- Tổng diện tích đường, kênh mới là bao nhiêu, trong đó bao nhiêu lấy từ bờ, mương cũ, bao nhiêu từ quỹ đất công, bao nhiêu do các hộ góp.
- Tỷ lệ góp của mỗi hộ tính theo cách nào và đã áp dụng cho nhà mình ra con số bao nhiêu.
- Đường trục rộng bao nhiêu, có cần rộng thế không, có thể dịch sang mép ruộng trũng để đỡ mất ruộng tốt không.
- Kênh tưới và kênh tiêu đi ở đâu, thửa nhà mình lấy nước từ kênh nào, tháo nước ra kênh nào.
- Phần đất đường, kênh sau khi làm xong được đăng ký là loại đất gì, ai đứng tên quản lý.
- Ai chịu chi phí làm đường, đổ đá, xây kênh; các hộ có phải góp công, góp tiền không.
- Sau này đường hỏng, kênh bồi lắng thì ai sửa, quỹ ở đâu ra.
Sau khi làm xong: ai quản lý và giữ gìn
Đường và kênh nội đồng sau dồn điền thường không còn là đất của từng hộ. Tuỳ cách đăng ký, phần đất đó được ghi nhận là đất giao thông, đất công trình thuỷ lợi do uỷ ban nhân dân xã quản lý, hoặc giao cho hợp tác xã, tổ dùng nước quản lý việc vận hành. Bạn nên hỏi để biết khi đường hỏng, kênh tắc thì báo cho ai.
Chuyện hay xảy ra sau vài năm là lấn đường, lấn kênh: hộ giáp đường đắp bờ lấn ra, cấy lấn vào mép đường; hộ giáp kênh lấp một đoạn kênh để mở rộng ruộng. Những việc nhỏ đó cộng lại làm đường hẹp đi, máy không vào được, nước không chảy tới cuối kênh. Luật Thuỷ lợi 2017 và các quy định về đất đai đều coi việc lấn chiếm công trình là vi phạm, nhưng cách giữ hiệu quả nhất vẫn là quy ước của thôn, khu đồng.
Nhiều nơi lập quy ước quản lý đường, kênh nội đồng ngay trong phương án dồn điền: mỗi hộ có trách nhiệm phát cỏ, nạo vét đoạn kênh, đoạn đường giáp ruộng nhà mình; mỗi năm có một vài ngày công chung để sửa những đoạn hỏng. Quy ước như vậy giúp công trình bền lâu hơn hẳn so với việc chờ ngân sách.
Khi tuyến đường, kênh đi qua đúng thửa ruộng tốt nhất của nhà bạn
Có những hộ không phản đối việc góp đất, nhưng phản đối vì tuyến đường trục hay kênh chính được vẽ đi qua đúng thửa ruộng tốt nhất của họ trên sơ đồ hiện trạng. Cần hiểu rằng sau khi dồn điền, ruộng sẽ được chia lại, nên việc tuyến đường đi qua thửa cũ của ai không quyết định ai mất đất; phần góp vẫn tính theo quy tắc chung cho cả khu.
Dù vậy, vị trí tuyến vẫn đáng bàn vì nó ảnh hưởng đến chất lượng chung của khu đồng. Một tuyến đường cắt ngang chỗ đất cao, màu mỡ nhất sẽ làm cả khu mất phần ruộng tốt; một tuyến chạy dọc chỗ trũng, chỗ đất pha cát lại tận dụng được phần kém nhất. Nếu bạn thấy tuyến có thể dịch đi mà không làm hỏng việc tưới tiêu, hãy đề xuất bằng văn bản, nêu lý do vì lợi chung chứ không chỉ vì nhà mình.
Tổ công tác thường cân nhắc thêm những yếu tố như hướng dòng chảy, cao độ, chỗ nối với đường liên thôn và trạm bơm. Có khi tuyến không dịch được vì lý do kỹ thuật. Khi ấy, điều bạn nên đề nghị là phương án quy đổi hạng đất phản ánh đúng việc khu mất phần ruộng tốt, để khi chia lại ruộng mới không ai chịu thiệt nhiều hơn người khác.
Ví dụ giả định về một khu đồng
Một khu đồng giả định ở Thanh Hoá có khoảng ba mươi hộ, mỗi hộ có ba đến sáu thửa nhỏ. Tổ công tác thiết kế một đường trục chạy giữa khu, hai bên là các dãy thửa mới, mỗi dãy có kênh tưới phía trên và kênh tiêu phía dưới. Sau khi gom bờ cũ, mương cũ, diện tích còn thiếu cho đường và kênh được chia đều theo diện tích cho mọi hộ.
Ở cuộc họp đầu, các hộ có ruộng nằm sát đường trục được nhận thửa giáp đường, thuận nhất cho máy vào, trong khi các hộ ở xa đường góp đất ngang nhau. Một số hộ phản đối. Sau hai buổi họp, khu đồng thống nhất cách kết hợp: mọi hộ góp một phần đều, các thửa giáp đường trục góp thêm một phần nhỏ. Kết quả ghi vào biên bản và phương án.
Ví dụ này không nhằm đưa ra một công thức, chỉ cho thấy cách các khu đồng thường đi đến đồng thuận: đặt câu hỏi ai được lợi, đưa ra vài phương án tính, rồi biểu quyết. Bạn có thể đề xuất cách tương tự ở khu đồng của mình nếu thấy cách chia hiện tại chưa hợp lý.
Câu hỏi thường gặp
Góp đất làm đường nội đồng khi dồn điền có được trả tiền không?
Thường là không, vì đây là phần đóng góp theo phương án đã được các hộ đồng thuận để phục vụ chính việc canh tác của khu. Nó khác với thu hồi đất có bồi thường. Một số nơi có hỗ trợ kinh phí làm công trình, nhưng không trả cho từng hộ.
Tỷ lệ góp đất làm đường mương là bao nhiêu?
Không có con số chung. Tỷ lệ do từng khu đồng tính dựa trên phần đất cũ tận dụng được và thiết kế đường kênh mới, rồi ghi trong phương án đã thông qua. Bạn nên hỏi tổ công tác cách tính và con số áp cho nhà mình.
Nhà mình ít ruộng có phải góp đất làm đường không?
Thường vẫn phải góp theo tỷ lệ chung, hộ ít ruộng thì phần góp nhỏ tương ứng. Nếu phương án có miễn giảm cho hộ khó khăn hay hộ có diện tích quá nhỏ, điều đó phải được ghi rõ và thông qua công khai.
Sau dồn điền, đường nội đồng thuộc quyền của ai?
Phần đất đường, kênh thường được đăng ký là đất giao thông, đất công trình thuỷ lợi do xã quản lý hoặc giao cho tổ chức vận hành như hợp tác xã. Bạn hỏi bộ phận một cửa của xã để biết cách đăng ký cụ thể ở địa phương mình.
Hộ giáp đường cấy lấn ra mép đường thì xử lý thế nào?
Trước hết nhắc nhở và nhờ trưởng thôn, tổ quản lý đường kênh can thiệp theo quy ước của khu đồng. Nếu không được, báo uỷ ban nhân dân xã vì lấn chiếm đất công trình là vi phạm. Một quy ước rõ ngay từ lúc dồn điền giúp tránh chuyện này.
