Quy đổi ruộng tốt, ruộng xấu là cách để một sào ruộng màu mỡ, gần nhà, chủ động nước không bị đổi ngang với một sào ruộng trũng, xa, khó lấy nước khi dồn điền đổi thửa. Khu đồng chấm điểm từng thửa theo một số tiêu chí, quy ra hệ số, rồi dùng hệ số đó để tính diện tích mỗi hộ được nhận ở vị trí mới.
Không có công thức chung bắt buộc cho cả nước. Mỗi khu đồng tự bàn, ghi vào phương án và biểu quyết. Bài này giải thích các tiêu chí hay dùng, cách tính bằng ví dụ giả định, và những chỗ người có ruộng nên kiểm lại trước khi ký.
Vì sao cần quy đổi
Khi giao ruộng theo khẩu ngày trước, các xã đã cố cân bằng bằng cách chia mỗi hộ một ít ruộng tốt, một ít ruộng xấu. Dồn điền đổi thửa phá bỏ sự cân bằng đó: hộ nào cũng muốn nhận thửa lớn ở chỗ tốt nhất, trong khi chỗ tốt có hạn. Nếu chỉ đổi theo diện tích, hộ trước đây có nhiều ruộng tốt sẽ thiệt, hộ có nhiều ruộng xấu sẽ được lợi.
Quy đổi là cách làm cho sự đánh đổi trở nên công bằng. Hộ nhận ruộng ở chỗ tốt sẽ nhận diện tích ít hơn một chút; hộ nhận ruộng ở chỗ kém hơn được bù thêm diện tích. Tổng giá trị sử dụng mỗi hộ nhận về, xét theo các tiêu chí đã thống nhất, gần bằng với trước.
Không quy đổi thì phương án gần như không qua được biểu quyết ở những khu đồng mà chất đất chênh nhau rõ. Quy đổi quá phức tạp thì không ai hiểu, cũng không qua được. Nghệ thuật của tổ công tác là chọn ít tiêu chí, dễ kiểm, ai cũng nhìn thấy ngoài đồng.
Các tiêu chí hay dùng để chấm ruộng
Không phải khu đồng nào cũng dùng đủ các tiêu chí dưới đây. Thường chọn hai đến bốn tiêu chí quan trọng nhất với khu đó.
| Tiêu chí | Chấm dựa vào | Lưu ý |
|---|---|---|
| Hạng đất hoặc độ màu mỡ | Hạng đất trong hồ sơ cũ, năng suất thực tế mấy năm gần đây | Hạng đất cũ có thể đã lỗi thời so với thực tế |
| Khả năng tưới | Gần kênh tưới, tự chảy hay phải bơm, có bị thiếu nước vụ khô | Sau dồn điền kênh mới có thể thay đổi điều này |
| Khả năng tiêu, ngập úng | Cao độ, số lần ngập trong mùa mưa | Nên hỏi người cấy lâu năm |
| Khoảng cách | Xa gần so với khu dân cư, đường trục | Đường mới làm giảm chênh lệch này |
| Số vụ cấy được | Hai vụ lúa, một lúa một màu, hay một vụ | Gắn với cả tưới, tiêu và chất đất |
| Thuận cơ giới | Máy vào được không, hình thửa có vuông vắn | Thường đã được tính khi thiết kế thửa mới |
Một điểm hay bị quên: chấm điểm phải áp dụng cho cả ruộng cũ (để tính giá trị mỗi hộ đang có) và ruộng mới (để tính mỗi hộ được nhận bao nhiêu). Hai lần chấm phải dùng cùng một thang.
Từ điểm chấm ra hệ số và diện tích
Sau khi chấm, tổ công tác thường gom các thửa thành vài hạng, ví dụ giả định ba hạng: tốt, khá, trung bình. Mỗi hạng gắn một hệ số. Thửa hạng tốt có hệ số cao nhất, coi là chuẩn; thửa hạng thấp hơn có hệ số nhỏ hơn. Diện tích quy đổi của một thửa bằng diện tích thực nhân với hệ số của hạng.
Ví dụ giả định: một khu đồng thống nhất hạng tốt hệ số 1,0; hạng khá hệ số 0,9; hạng trung bình hệ số 0,8. Hộ chú Ba trước dồn điền có một thửa hạng tốt rộng 500 mét vuông và một thửa hạng trung bình rộng 600 mét vuông. Diện tích quy đổi của chú là 500 cộng 480, bằng 980 mét vuông chuẩn. Sau khi đã trừ phần góp làm đường mương theo tỷ lệ chung, chú được nhận ruộng mới có giá trị tương đương.
Nếu ruộng mới của chú Ba nằm ở khu hạng khá, diện tích thực chú nhận được sẽ là số mét vuông chuẩn chia cho 0,9, tức nhiều hơn số mét vuông chuẩn. Nếu nằm ở khu hạng tốt, chú nhận đúng bằng số mét vuông chuẩn. Những con số này chỉ để minh hoạ cách tính, không phải hệ số được khuyến nghị; mỗi khu đồng tự thống nhất hệ số của mình.
Cách làm này nghe phức tạp nhưng thực tế chỉ là phép nhân và phép chia. Điều quan trọng là bảng tính cho từng hộ phải được công khai để ai cũng tự kiểm được.
Ai chấm và chấm thế nào cho khách quan
Tổ chấm có đại diện các hộ. Không nên để một người hay chỉ cán bộ xã chấm. Tổ chấm nên có đại diện của từng xóm, từng xứ đồng, có cả người cấy giỏi lâu năm mà ai cũng tin.
Chấm ngoài đồng, không chỉ trên giấy. Đi từng xứ đồng, nhìn tận mắt chỗ trũng, chỗ khô, chỗ lấy nước; hỏi người đang cấy năng suất mấy vụ gần đây.
Dùng dữ liệu có sẵn. Hạng đất trong hồ sơ cũ, sổ theo dõi thuỷ lợi, kết quả phân tích đất nếu có. Dữ liệu cũ chỉ là gợi ý, không phải căn cứ duy nhất.
Chấm cả khu rồi mới công bố. Chấm xong toàn bộ, lập bảng, niêm yết cùng lúc. Công bố lẻ từng phần dễ bị nghi là chấm theo cảm tình.
Cho thời gian khiếu nại kết quả chấm. Hộ không đồng ý có quyền đề nghị chấm lại một thửa cụ thể, có mặt tổ chấm và các hộ liền kề.
Những tranh cãi hay gặp quanh chuyện quy đổi
Kinh nghiệm từ nhiều khu đồng cho thấy các tranh cãi thường xoay quanh mấy điểm sau, nên bàn trước khi chấm thay vì để sau:
- Thửa đã được hộ cải tạo. Hộ bỏ tiền đổ đất nâng nền, làm cống riêng nên thửa tốt lên. Có tính công cải tạo đó vào hạng không, hay tính như thửa gốc?
- Thửa sát khu dân cư. Chủ thửa cho rằng thửa của mình có giá trị cao hơn hẳn vì sau này có thể chuyển mục đích. Quy đổi chỉ nên tính giá trị sử dụng cho nông nghiệp, vì việc chuyển mục đích không ai hứa trước được.
- Năm đo năng suất. Lấy năng suất năm nào làm căn cứ, năm được mùa hay năm mất mùa, năm có dịch bệnh.
- Kênh mới thay đổi giá trị. Thửa trước đây khó lấy nước, sau khi làm kênh mới trở thành thuận nước. Chấm theo hiện trạng hay theo dự kiến sau công trình.
- Quá nhiều hạng. Chia năm sáu hạng với hệ số lẻ khiến không ai tự kiểm được. Thường chỉ nên ba hạng.
Mỗi câu hỏi trên không có đáp án đúng duy nhất; quan trọng là khu đồng thống nhất cách trả lời trước khi chấm và ghi vào phương án.
Bù bằng diện tích hay bù bằng vị trí
Có hai cách dùng kết quả quy đổi. Cách thứ nhất là bù bằng diện tích như ví dụ ở trên: hộ nhận ruộng kém hơn được nhận nhiều mét vuông hơn. Cách thứ hai là bù bằng vị trí: hộ có nhiều ruộng tốt trước đây được ưu tiên chọn hoặc bốc thăm trong khu tốt, hộ có nhiều ruộng kém nhận ở khu kém nhưng có đường mương mới bù lại.
Bù bằng diện tích công bằng hơn trên giấy nhưng làm phương án phức tạp, thửa mới có diện tích lẻ. Bù bằng vị trí đơn giản hơn nhưng khó cân bằng khi một hộ có ruộng ở nhiều hạng. Nhiều khu đồng kết hợp: chia khu theo hạng, mỗi hộ nhận ruộng trong khu tương ứng với phần lớn ruộng cũ của mình, phần còn lại bù bằng diện tích.
Dù chọn cách nào, kết quả cuối cùng nên được thể hiện bằng một bảng cho từng hộ: ruộng cũ có những thửa nào, hạng gì, diện tích quy đổi bao nhiêu; ruộng mới ở đâu, hạng gì, diện tích thực bao nhiêu. Bạn nên xin bảng đó và giữ lại cùng giấy tờ đất.
Tự kiểm bảng tính của nhà mình
Khi tổ công tác niêm yết bảng quy đổi, bạn có thể tự kiểm phần của nhà mình theo các bước dưới đây, chỉ cần giấy bút hoặc máy tính trên điện thoại:
- Liệt kê mọi thửa cũ của nhà mình theo giấy chứng nhận: số thửa, diện tích. Đối chiếu xem bảng đã có đủ các thửa chưa.
- Xem mỗi thửa được chấm hạng gì. Đánh dấu thửa nào bạn cho là chấm chưa đúng và ghi lý do.
- Nhân diện tích từng thửa với hệ số của hạng, cộng lại để ra tổng diện tích quy đổi. So với con số trong bảng.
- Trừ phần góp làm đường mương theo tỷ lệ chung, xem con số còn lại có khớp với bảng không.
- Xem ruộng mới dự kiến ở khu hạng nào, chia ngược ra diện tích thực, so với diện tích dự kiến được giao.
- Nếu có sai lệch, ghi lại phép tính của mình và mang đến tổ công tác để cùng đối chiếu, trước khi hết thời gian lấy ý kiến.
Phần lớn sai lệch phát hiện ở bước này là do sót thửa hoặc nhầm diện tích, rất dễ sửa nếu báo sớm. Đợi đến khi đã giao ruộng ngoài đồng mới phát hiện thì việc sửa phức tạp hơn nhiều.
Giới hạn của quy đổi và việc hỏi lại
Quy đổi là công cụ để đạt đồng thuận, không phải phép đo chính xác giá trị đất. Không có hệ số nào phản ánh đủ mọi khác biệt giữa hai thửa ruộng, và chấp nhận một mức chênh nhỏ là điều cần thiết để phương án đi được. Điều cần tránh là chênh lệch có hệ thống, ví dụ một nhóm hộ luôn được chấm cao hơn thực tế.
Hạng đất trong quy đổi cũng không phải là hạng đất hay loại đất ghi trên giấy chứng nhận, và không dùng để tính thuế hay giá đất. Nó chỉ có giá trị trong phạm vi phương án dồn điền đó.
Nếu sau khi nhận ruộng mới bạn thấy thửa của mình bị chấm sai hạng rõ ràng, hãy làm đơn đề nghị xem xét lại kèm bằng chứng như năng suất thực tế, ảnh ngập úng, lời xác nhận của hàng xóm. Gửi cho tổ công tác và uỷ ban nhân dân xã. Mọi thắc mắc về trình tự, hãy hỏi bộ phận một cửa cấp xã nơi có ruộng.
Câu hỏi thường gặp
Hệ số quy đổi ruộng tốt ruộng xấu là bao nhiêu?
Không có hệ số chung cho cả nước. Mỗi khu đồng tự chọn tiêu chí, tự chấm và tự thống nhất hệ số, rồi ghi vào phương án dồn điền đã biểu quyết. Bạn nên xin bảng hệ số và bảng tính cho hộ mình để tự kiểm.
Ruộng đã cải tạo có được chấm hạng cao hơn không?
Tuỳ thoả thuận của khu đồng. Có nơi chấm theo hiện trạng nên thửa đã cải tạo được hạng cao, có nơi chấm theo thửa gốc rồi bù công cải tạo riêng. Điều này nên được bàn và ghi rõ trước khi chấm.
Hạng đất khi dồn điền có giống hạng đất trên sổ không?
Không nhất thiết. Hạng dùng khi quy đổi chỉ có giá trị trong phương án dồn điền, có thể dựa một phần vào hạng đất trong hồ sơ cũ nhưng còn tính thêm nước tưới, khoảng cách, số vụ. Nó không thay đổi loại đất ghi trên giấy chứng nhận.
Ruộng sát khu dân cư có được quy đổi cao hơn không?
Quy đổi thường chỉ tính giá trị sử dụng cho sản xuất nông nghiệp như chất đất, nước, khoảng cách đi lại. Kỳ vọng chuyển mục đích trong tương lai không phải là căn cứ chấm, vì việc đó phụ thuộc quy hoạch và quyết định của cơ quan có thẩm quyền.
Không đồng ý với kết quả chấm hạng thì làm gì?
Đề nghị tổ công tác chấm lại thửa cụ thể, có mặt tổ chấm và hộ liền kề, kèm bằng chứng như năng suất các vụ gần đây hoặc ảnh ngập úng. Nếu không được giải quyết, gửi đơn đến uỷ ban nhân dân xã trong thời gian lấy ý kiến.
