Ruộng manh mún không giống nhau ở mọi vùng: ở đồng bằng sông Hồng là do chia theo khẩu và chia thừa kế, ở miền Trung là do đất hẹp kẹp giữa núi và biển, ở đồng bằng sông Cửu Long là thửa dài hẹp chạy từ bờ kênh, còn ở vùng núi là do chính địa hình dốc. Nguyên nhân khác nhau thì cách dồn điền cũng phải khác, và có những nơi dồn điền theo kiểu đồng bằng là không nên.
Bài viết giúp người có ruộng, cán bộ thôn bản và những ai quan tâm đến tích tụ ruộng đất nhìn rõ đặc điểm từng vùng, để đặt kỳ vọng đúng và chọn cách làm hợp lý. Chi tiết chính sách hỗ trợ ở mỗi tỉnh khác nhau; hãy hỏi bộ phận một cửa cấp xã nơi có ruộng.
Đồng bằng sông Hồng: manh mún vì chia công bằng
Đây là vùng điển hình nhất của ruộng manh mún. Khi giao ruộng ổn định lâu dài cho hộ, nhiều xã chia theo nguyên tắc "có tốt có xấu, có xa có gần", nên một hộ có thể nhận năm bảy thửa ở các xứ đồng khác nhau. Mật độ dân số cao khiến diện tích bình quân mỗi người rất nhỏ, và qua mấy chục năm, chia thừa kế còn làm thửa nhỏ thêm.
Thuận lợi của vùng này là địa hình bằng phẳng, hệ thống thuỷ lợi có sẵn, bản đồ địa chính tương đối đầy đủ, đa số thửa đã có giấy chứng nhận. Vì vậy dồn điền đổi thửa ở đồng bằng sông Hồng có thể làm theo đúng khuôn mẫu: san bờ cũ, thiết kế đường kênh mới, chia lại thành thửa lớn. Nhiều xã đã làm qua một hai đợt.
Khó khăn chủ yếu là tâm lý giữ ruộng: nhiều hộ không còn sống bằng nghề nông nhưng vẫn muốn giữ ruộng như một tài sản để dành, không muốn đổi, không muốn cho thuê dài hạn. Mặt khác, những thửa sát khu dân cư được kỳ vọng sẽ có giá cao nếu sau này chuyển mục đích, nên chủ thửa thường không chịu đổi đi chỗ khác. Phương án ở vùng này cần cách quy đổi minh bạch và tôn trọng ý kiến của nhóm hộ đó.
Miền Trung: đất hẹp, đất cát và nước tưới thất thường
Dải đồng bằng ven biển miền Trung hẹp, bị cắt bởi nhiều con sông ngắn và dốc, đất ruộng xen giữa đất cát, đất bạc màu. Ruộng lúa nước tốt thường chỉ tập trung ở những dải nhỏ ven sông, còn lại là ruộng trồng màu, ruộng một vụ phụ thuộc mưa. Một hộ ở đây có thể có thửa lúa ở dưới đồng và thửa màu ở trên gò.
Dồn điền ở miền Trung gặp khó vì ruộng không đồng chất trong cùng một khu, nên quy đổi hạng đất phức tạp hơn. Nước tưới thất thường khiến vị trí gần nguồn nước có giá trị vượt xa mọi tiêu chí khác. Thêm vào đó là bão lũ hằng năm làm sạt bờ, bồi lấp, mốc thửa dễ mất.
Cách làm hay thấy là dồn theo từng dải đất cùng loại, không cố gộp ruộng lúa với ruộng màu. Các xã cũng ưu tiên làm kênh tưới và đường cứu hộ trước, vì đó là lợi ích mà mọi hộ đều thấy rõ. Ở những vùng hay bị lũ, việc cắm mốc bằng bê tông và lưu sơ đồ thửa cẩn thận quan trọng hơn ở nơi khác.
Một đặc điểm khác của miền Trung là nhiều lao động trẻ đi làm xa, ruộng một vụ bị bỏ trống hoặc chỉ trồng tạm. Khi bàn dồn điền, nhiều hộ không có người dự họp, phương án phải chờ ý kiến qua điện thoại hoặc qua giấy uỷ quyền. Tổ công tác ở những nơi này thường phải kéo dài thời gian lấy ý kiến và gửi bản phương án cho người ở xa xem trước.
Đồng bằng sông Cửu Long: thửa lớn nhưng dài và hẹp
Ở miền Tây, diện tích ruộng mỗi hộ thường lớn hơn đồng bằng sông Hồng nhiều lần, nhưng hình dạng thửa lại là vấn đề. Ruộng thường được chia theo kiểu mỗi hộ một dải chạy vuông góc với kênh, mặt tiền giáp kênh hẹp, chiều sâu kéo dài vào trong. Qua chia thừa kế, dải đó được chẻ dọc thành những dải còn hẹp hơn.
Thửa dài và hẹp khó cho máy làm, khó điều tiết nước đều trên cả chiều dài, và mỗi dải lại có bờ riêng. Tuy vậy, vì mỗi hộ đã có lối ra kênh, nhu cầu đổi thửa không gay gắt như miền Bắc. Ở đây, tích tụ và tập trung ruộng đất thường đi theo hướng thuê lại ruộng của nhau, ruộng của người đã lên thành phố, hoặc liên kết theo cánh đồng lớn mà không cần đổi ranh.
Khi có dồn điền, việc khó nhất là thoả thuận về các bờ bao, cống bọng chung, vì chúng phục vụ cả một tiểu vùng. Hồ sơ đất đai ở nhiều nơi cũng còn chưa khớp giữa ranh thực tế và bản đồ, cần đo đạc kỹ trước khi làm.
Một số vùng ven biển miền Tây còn có chuyện chuyển qua lại giữa trồng lúa và nuôi thuỷ sản theo mùa mặn ngọt. Khi dồn hoặc đổi thửa ở đây, cần tính cả việc thửa mới có phù hợp với mô hình luân canh lúa và tôm hay không, vì một thửa thuận cho lúa chưa chắc thuận cho nuôi trồng, và loại đất trên giấy chứng nhận cũng cần khớp với cách sử dụng thực tế.
Vùng núi: vì sao dồn điền theo kiểu đồng bằng thường không hợp
Địa hình quyết định hình thửa. Ruộng bậc thang chạy theo đường đồng mức, mỗi bậc là một thửa. San gộp các bậc là phá hệ thống giữ nước và giữ đất mà người dân đã làm qua nhiều thế hệ, dễ gây sạt lở. Ở đây không thể làm thửa lớn bằng máy như ngoài đồng bằng.
Nhiều thửa chưa có giấy chứng nhận. Ruộng khai hoang, ruộng sử dụng theo tập quán của bản, của dòng họ, nhiều nơi chưa được đo đạc và cấp giấy. Không có hồ sơ gốc thì không có căn cứ để đổi.
Quan hệ cộng đồng chặt. Việc sử dụng ruộng gắn với quy ước của bản, với vai trò của già làng, trưởng bản. Phương án làm từ ngoài vào mà không qua những người này rất khó được chấp nhận.
Ngôn ngữ và cách họp. Ở bản của đồng bào dân tộc thiểu số, họp bằng tiếng phổ thông và phát tài liệu dày không giúp được ai. Cần người phiên dịch, họp nhiều lần, ra tận ruộng để giải thích.
Đường đi quan trọng hơn diện tích. Người dân vùng cao thường mất nhiều thời gian đi bộ lên ruộng. Đổi để thửa gần nhà, gần đường hơn có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với gộp thửa to.
Cách làm phù hợp hơn ở vùng cao
Từ những đặc điểm trên, các địa phương vùng núi thường chọn những cách làm nhẹ nhàng hơn dồn điền kiểu đồng bằng:
- Đổi thửa theo nhóm nhỏ trong một bản, theo nguyên tắc đổi để gần nhà, gần đường, không san gộp bậc.
- Ưu tiên đo đạc, cấp giấy chứng nhận cho ruộng đang sử dụng ổn định trước, rồi mới tính chuyện đổi.
- Làm đường lên ruộng, mương dẫn nước từ khe suối, cầu qua suối; những công trình này mang lại lợi ích ngay mà không đụng đến ranh thửa.
- Tổ chức sản xuất theo nhóm hộ trên những thửa liền kề sẵn có, ví dụ cùng cấy một giống, cùng thuê một máy nhỏ, thay vì gộp thửa.
- Giữ gìn ruộng bậc thang như một giá trị cảnh quan và văn hoá, vốn còn là nguồn thu du lịch ở nhiều nơi.
- Mọi phương án đều thông qua họp bản với sự có mặt của già làng, trưởng bản và có phiên dịch khi cần.
Những cách này không tạo ra cánh đồng mấy chục hecta, nhưng giảm được công đi lại, giữ được đất và quan trọng nhất là được người dân chấp nhận.
Người mua hoặc thuê ruộng ở vùng khác quê mình cần lưu ý gì
Nhiều người ở thành phố muốn mua hoặc thuê ruộng ở một vùng khác để làm trang trại, làm nông nghiệp sinh thái. Hiểu đặc điểm manh mún của từng vùng giúp tránh kỳ vọng sai. Ở đồng bằng sông Hồng, muốn có một khu liền khoảnh thường phải gom từ rất nhiều hộ, mỗi hộ một hợp đồng, và chỉ cần một hộ không chịu là khu bị đứt. Ở miền Tây, thửa lớn hơn nhưng hình dài hẹp, cần tính đến lối nước và bờ bao chung.
Ở vùng núi, rủi ro lớn nhất là thửa chưa có giấy chứng nhận hoặc giấy không khớp với thực địa, và việc sử dụng đất gắn với quy ước của bản. Mua hoặc thuê ruộng ở đây mà chỉ làm việc với một hộ, không qua trưởng bản và chính quyền xã, rất dễ dẫn đến tranh chấp. Nhiều nơi còn có chính sách riêng về đất của đồng bào dân tộc thiểu số mà người ngoài cần tìm hiểu kỹ.
Dù ở vùng nào, cũng hãy tra quy hoạch, kiểm tra giấy tờ từng thửa, và hỏi văn phòng đăng ký đất đai hoặc bộ phận một cửa của xã trước khi đặt cọc.
Một cách nhìn chung cho mọi vùng
Dồn điền đổi thửa không phải là mục tiêu tự thân. Mục tiêu là giảm công đi lại, giảm đất bờ, chủ động nước, để máy móc và tổ chức sản xuất làm việc được. Ở đồng bằng sông Hồng, cách đạt mục tiêu đó là gộp thửa và làm lại đường kênh. Ở miền Tây, có khi chỉ cần liên kết và thuê lại ruộng của nhau. Ở vùng núi, có khi chỉ cần một con đường và một con mương.
Nhìn như vậy, người có ruộng ở mỗi vùng có thể tự đánh giá phương án mà xã đưa ra: nó có giải quyết đúng cái khó của khu đồng nhà mình không, hay chỉ là chép khuôn từ nơi khác. Một phương án tốt luôn bắt đầu từ việc hỏi người cấy trên chính khu đồng đó: cái gì làm họ mất công nhất, mất nước nhất, mất đất nhất.
Văn bản hướng dẫn về chuyển đổi, tập trung, tích tụ đất nông nghiệp theo Luật Đất đai 2024 áp dụng chung cả nước, nhưng tỉnh có quyền ban hành chính sách hỗ trợ riêng. Hỏi bộ phận một cửa cấp xã về chính sách đang áp dụng tại tỉnh mình trước khi bàn chuyện cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Ruộng bậc thang có làm dồn điền đổi thửa được không?
Có thể đổi thửa giữa các hộ để ruộng gần nhà, gần đường hơn, nhưng không nên san gộp các bậc thành thửa lớn vì sẽ phá hệ thống giữ nước, giữ đất và dễ gây sạt lở. Cách làm phổ biến là đổi theo nhóm nhỏ và ưu tiên làm đường, mương.
Vì sao ruộng ở đồng bằng sông Hồng manh mún hơn miền Tây?
Do cách giao ruộng theo khẩu với nguyên tắc chia đều ruộng tốt xấu, xa gần, cộng với mật độ dân số cao và chia thừa kế qua nhiều đời. Ở miền Tây, ruộng mỗi hộ thường lớn hơn nhưng hình dạng dài hẹp chạy từ kênh vào.
Ruộng chưa có sổ ở vùng núi có đưa vào dồn điền được không?
Rất khó, vì không có hồ sơ gốc để làm căn cứ đổi. Các địa phương thường ưu tiên đo đạc và cấp giấy chứng nhận cho ruộng đang sử dụng ổn định trước. Bạn hỏi bộ phận một cửa cấp xã về thủ tục cấp giấy lần đầu cho thửa của mình.
Miền Tây có cần dồn điền đổi thửa không?
Nhu cầu ít gay gắt hơn miền Bắc vì thửa đã lớn và có lối ra kênh. Ở đây, tích tụ và tập trung thường đi theo hướng thuê lại ruộng, liên kết cánh đồng lớn, và chỉ dồn điền ở những nơi thửa bị chẻ quá hẹp sau nhiều lần chia thừa kế.
Người ngoài địa phương thuê ruộng ở vùng núi cần làm việc với ai?
Ngoài hộ có ruộng, nên làm việc với trưởng bản và uỷ ban nhân dân xã để biết thửa có giấy chứng nhận chưa, có thuộc quy ước sử dụng chung nào không và có chính sách đất đai riêng nào áp dụng. Làm việc với một hộ duy nhất dễ dẫn đến tranh chấp.
