Không đồng ý với phương án dồn điền đổi thửa là chuyện bình thường, và hộ có ruộng có quyền nói ra ý kiến đó bằng những kênh chính thức: góp ý trong thời gian lấy ý kiến, đề nghị điều chỉnh vị trí, nhờ hoà giải ở thôn, và cuối cùng là khiếu nại quyết định hành chính nếu thấy quyền lợi bị xâm phạm. Điều quan trọng là đi đúng thứ tự và giữ được bằng chứng.
Bài này viết cho những gia đình đang lấn cấn: không muốn làm căng với cả thôn, nhưng cũng không muốn chấp nhận một thửa ruộng xấu hơn hẳn thửa cũ. Nó không thay cho ý kiến của luật sư hay cán bộ trợ giúp pháp lý khi việc đã đi đến tranh chấp.
Những lý do không đồng ý hay gặp, và lý do nào có sức nặng
Ruộng mới xấu hơn ruộng cũ. Đây là lý do phổ biến nhất và có sức nặng nhất nếu bạn chứng minh được: ruộng cũ cấy chắc hai vụ, ruộng mới trũng hay ngập, xa nguồn nước, hoặc đất chua. Cần nói bằng sự việc cụ thể, có người làm chứng trong thôn.
Diện tích nhận về ít hơn. Phải tách bạch phần bớt đi do tỷ lệ góp làm đường mương, vốn áp dụng chung cho mọi hộ, với phần thiếu do đo sai hoặc quy đổi hạng đất chưa hợp lý. Chỉ phần sau mới là căn cứ đề nghị điều chỉnh.
Mất thửa gắn với nhà. Thửa ruộng sát vườn, sát ao, tiện chăm và trông coi. Lý do này chính đáng về đời sống, nhiều phương án có cơ chế ưu tiên giữ thửa liền kề khu dân cư cho hộ đang ở cạnh.
Đã đầu tư cải tạo. Hộ đã đổ đất nâng nền, làm hệ thống tưới, trồng cây lâu năm hợp pháp trên thửa cũ. Công cải tạo đó cần được tính đến bằng cách giữ nguyên thửa hoặc thoả thuận bù đắp.
Nghi ngờ thiếu minh bạch. Có hộ được ưu ái vị trí, quỹ đất dôi dư không rõ. Lý do này nặng nhưng cần bằng chứng; nếu chỉ dựa vào lời đồn thì dễ làm căng mà không giải quyết được gì.
Đơn giản là không muốn đổi. Ý kiến này được quyền nêu ra, nhưng khi đa số đã đồng thuận, nó thường cần đi kèm một đề xuất cụ thể để tổ công tác có thể sắp xếp.
Về nguyên lý, dồn điền dựa trên tự nguyện đến đâu
Luật Đất đai 2024 coi chuyển đổi quyền sử dụng đất nông nghiệp là một quyền của người sử dụng đất, tức là việc họ được làm chứ không phải bị buộc phải làm. Dồn điền đổi thửa là hình thức chuyển đổi tập thể, nên nền tảng của nó là sự đồng thuận. Đó là lý do mọi phương án đều phải qua bước lấy ý kiến, biểu quyết, công khai.
Tuy vậy, trong thực tế, khi phần lớn các hộ đã đồng ý và cả khu đồng đã được thiết kế lại đường mương, việc một hộ giữ nguyên các thửa nhỏ nằm rải rác giữa khu là rất khó. Nhiều địa phương xử lý bằng cách bố trí cho hộ chưa đồng ý một vị trí tương đương, thường ở mép khu hoặc ở chỗ gần thửa cũ nhất, hoặc để hộ đó lại cho đợt sau. Cách xử lý cụ thể phụ thuộc vào hướng dẫn của tỉnh và phương án được duyệt.
Điều bạn cần nhớ: chính quyền không có quyền dùng dồn điền để thu hồi ruộng của hộ không đồng ý. Thu hồi đất có trình tự riêng, căn cứ riêng, và không thuộc chuyện dồn điền. Nếu ai đó đe doạ "không ký thì mất ruộng", bạn nên hỏi lại căn cứ bằng văn bản. Ngược lại, hộ không đồng ý cũng không thể ngăn cả khu làm đường mương đã được phê duyệt chỉ vì phần ruộng nhà mình nằm trên tuyến; khi đó cần thương lượng phần đất ảnh hưởng.
Đi theo thứ tự: từ góp ý đến khiếu nại
Thứ tự dưới đây giúp bạn giữ được quyền mà không đẩy chuyện đi xa quá sớm:
- Góp ý trong thời gian niêm yết phương án. Viết ngắn, nêu thửa nào, vì sao không đồng ý, đề xuất gì. Nộp cho tổ công tác, giữ một bản có ghi ngày nhận.
- Đề nghị gặp riêng tổ công tác. Mang theo giấy chứng nhận, ảnh ruộng, người làm chứng về năng suất hay tình trạng nước. Nhiều chuyện giải quyết được ở bước này bằng một đổi chỗ nhỏ.
- Nhờ hoà giải ở thôn. Khi mâu thuẫn là giữa nhà bạn với một hai hộ cụ thể, ví dụ cùng muốn một vị trí, tổ hoà giải ở thôn hoặc người có uy tín có thể giúp hai bên đổi cho nhau.
- Làm đơn gửi uỷ ban nhân dân xã. Nếu tổ công tác không giải quyết, gửi đơn kiến nghị lên xã, kèm các bản góp ý đã nộp trước đó.
- Khiếu nại quyết định phê duyệt. Khi đã có quyết định phê duyệt phương án mà bạn cho rằng quyết định đó xâm phạm quyền lợi hợp pháp của mình, bạn có thể khiếu nại theo Luật Khiếu nại 2011 hoặc khởi kiện vụ án hành chính. Thời hạn khiếu nại và cơ quan giải quyết cần hỏi lại vì thẩm quyền đã thay đổi theo chính quyền hai cấp.
Khiếu nại và kiện hành chính là kênh hợp pháp nhưng mất thời gian, và trong lúc đó ruộng của bạn có thể bị để lại ngoài đợt dồn điền. Hãy hỏi ý kiến trợ giúp pháp lý hoặc luật sư trước khi đi đến bước này.
Chuẩn bị bằng chứng ngay từ đầu
Phần lớn hộ không đồng ý thua thiệt không phải vì họ sai, mà vì họ không có giấy tờ để chứng minh điều mình nói. Ngay khi xã thông báo làm dồn điền, bạn nên bắt đầu giữ hồ sơ riêng cho nhà mình.
Hồ sơ đó gồm bản sao giấy chứng nhận các thửa, bản kê khai hiện trạng đã ký với tổ công tác, các biên bản họp thôn có ghi ý kiến của bạn, bản góp ý đã nộp có chữ ký người nhận, ảnh chụp các thửa cũ theo mùa, nhất là lúc ngập hoặc lúc khô hạn nếu đó là điểm bạn muốn chứng minh. Nếu thửa cũ đã được cải tạo, giữ hoá đơn mua đất đổ nền, vật tư làm hệ thống tưới.
Người làm chứng cũng quan trọng. Hàng xóm cấy cạnh ruộng nhà bạn nhiều năm, người thu mua lúa quen, cán bộ thuỷ lợi của thôn có thể xác nhận ruộng nào thường được mùa, ruộng nào hay mất nước. Lời của họ có giá trị hơn lời tự nói của gia đình.
Cuối cùng, mọi trao đổi quan trọng với tổ công tác nên có văn bản. Một tin nhắn xác nhận ngắn sau buổi gặp, ví dụ giả định "chiều nay tổ đã đồng ý xem lại hạng thửa ở xứ đồng sau", cũng đã tốt hơn nhiều so với lời hứa miệng.
Giữ tình làng nghĩa xóm khi bất đồng
Dồn điền làm xong thì nhà bạn vẫn sống cạnh những hộ đã đồng ý, vẫn chung bờ, chung mương với họ thêm mấy chục năm. Bất đồng về phương án không nên biến thành bất hoà giữa các nhà.
Vài cách giúp giữ không khí: nói về thửa ruộng, đừng nói về con người; khi phản đối một vị trí, đưa ra phương án thay thế cụ thể; nhờ người lớn tuổi có uy tín trong họ hoặc trong thôn làm cầu nối; tránh đăng chuyện lên mạng xã hội khi chưa thử hết các kênh trong thôn, xã.
Ví dụ giả định: nhà chú Ba có thửa ruộng sát vườn, theo phương án phải đổi sang khu giữa đồng. Thay vì từ chối cả phương án, chú đề nghị đổi vị trí với hộ cô Tư, vốn có thửa trong khu dân cư mà nhà ở xa. Tổ công tác làm trung gian, hai bên đồng ý, phương án chỉ cần sửa một dòng. Chuyện đó không phải lúc nào cũng làm được, nhưng nó cho thấy một đề xuất cụ thể dễ được chấp nhận hơn một lời từ chối chung.
Những sai lầm khiến hộ không đồng ý tự làm mình yếu thế
Qua nhiều đợt dồn điền ở các địa phương, có mấy cách phản ứng thường làm hộ không đồng ý mất lợi thế dù lý lẽ của họ có phần đúng:
- Không đi họp, rồi phản đối sau. Ý kiến không được ghi vào biên bản lúc lấy ý kiến thì về sau rất khó chứng minh là mình đã phản đối từ đầu.
- Ký kê khai mà không đọc. Bản kê khai hiện trạng ghi sai hạng đất hay diện tích, có chữ ký của chính chủ hộ, trở thành căn cứ bất lợi cho chính mình.
- Tự ý giữ ruộng bằng cách ngăn máy. Chặn máy san gạt, nhổ mốc, đắp bờ cũ trở lại có thể bị coi là cản trở và làm chuyện đi theo hướng xấu, kể cả khi lý do ban đầu chính đáng.
- Phản đối cả phương án thay vì phản đối điểm cụ thể. Khi cả khu đã đồng thuận, lời phản đối chung dễ bị coi là gây khó; lời đề nghị sửa một điểm có cơ hội được xem xét hơn.
- Để người không được uỷ quyền nói thay. Con cháu ở xa gọi điện về tranh luận với tổ công tác nhưng không có giấy uỷ quyền, ý kiến đó không được ghi nhận là ý kiến của hộ.
- Bỏ lỡ thời hạn. Thời gian niêm yết, thời hạn khiếu nại đều có giới hạn; quá hạn thì cánh cửa hẹp lại đáng kể.
Khi nào nên dừng lại và đồng thuận
Cũng có lúc hộ không đồng ý nên cân nhắc đồng thuận. Nếu phần lớn lý do của bạn đã được tổ công tác giải quyết, nếu thửa ruộng mới tuy không bằng thửa cũ nhưng đi lại và lấy nước thuận hơn hẳn, nếu việc kéo dài khiến ruộng nhà bạn bị cô lập giữa khu đã san gạt, thì giữ quan điểm đến cùng có thể làm bạn thiệt hơn.
Một cách nghĩ giúp ích: so sánh tổng thể chứ đừng so từng thửa. Ví dụ giả định: trước đây nhà bạn có năm thửa, hai thửa tốt và ba thửa trung bình, mất nhiều công đi lại; nay nhận hai thửa liền nhau, chất đất trung bình khá nhưng có đường cho máy gặt vào tận nơi. Tính cả công đi lại, công thuê máy, tiền thuê người tát nước, kết quả có thể khác với cảm giác ban đầu.
Đồng thuận không có nghĩa là im lặng. Bạn vẫn có thể ký đồng ý kèm ghi chú những điểm đề nghị theo dõi, ví dụ đo lại diện tích sau khi làm bờ, hoặc ưu tiên nạo vét kênh tưới đoạn qua ruộng mình. Những ghi chú này có ích khi sau này cần đối chiếu.
Câu hỏi thường gặp
Không ký đồng ý phương án dồn điền thì có bị thu hồi ruộng không?
Không. Dồn điền đổi thửa là chuyển đổi quyền sử dụng đất trên cơ sở đồng thuận, không phải thu hồi đất. Nếu ai đó nói không ký sẽ mất ruộng, bạn có quyền yêu cầu họ chỉ rõ căn cứ bằng văn bản và hỏi lại bộ phận một cửa của xã.
Đa số đồng ý mà nhà mình không đồng ý thì ruộng nhà mình xử lý ra sao?
Tuỳ hướng dẫn của tỉnh và phương án được duyệt. Nhiều nơi bố trí vị trí tương đương ở mép khu hoặc gần thửa cũ, hoặc để lại đợt sau. Bạn nên đề xuất cụ thể vị trí mình chấp nhận được để tổ công tác dễ sắp xếp.
Khiếu nại phương án dồn điền gửi cho ai?
Trước hết gửi kiến nghị cho tổ công tác và uỷ ban nhân dân xã. Khi đã có quyết định phê duyệt mà bạn thấy quyền lợi bị xâm phạm, có thể khiếu nại quyết định đó theo Luật Khiếu nại 2011. Cơ quan giải quyết cụ thể cần hỏi lại vì thẩm quyền đã đổi theo chính quyền hai cấp.
Có cần thuê luật sư khi không đồng ý dồn điền không?
Phần lớn trường hợp giải quyết được bằng góp ý và hoà giải trong thôn, xã. Khi việc đã đến mức khiếu nại hoặc khởi kiện, bạn nên hỏi trung tâm trợ giúp pháp lý của tỉnh nếu thuộc diện được trợ giúp, hoặc nhờ luật sư xem hồ sơ trước khi làm.
Đã ký biên bản giao ruộng rồi còn đề nghị điều chỉnh được không?
Vẫn có thể đề nghị nếu phát hiện sai sót như đo thiếu diện tích hoặc mốc đặt sai so với sơ đồ. Tuy vậy, chữ ký của bạn khiến việc chứng minh khó hơn, nên lần sau hãy ghi ý kiến vào biên bản trước khi ký.
